Una (1981/2026) 
Momo Kaporo
Jovano Zarkoviĉo kaj Zlatoje Martinov
"Una" (serbe: "Уна") estas populara romano de Momo Kaporo.
Tradukis en Esperanto: Jovano Zarkoviĉo kaj Zlatoje Martinov, provlegis: Rade Uzelac kaj Sofija Đenđinović.
Momo Kaporo (1937–2010 ) estis serba pentristo, verkisto, ĵurnalisto, membro de la Senato de Serba Respubliko kaj de la Akademio de Sciencoj kaj Artoj de Serba Respubliko.
"Una" estas unu el la plej legataj verkoj el 1981 de Momo Kaporo, ne nur pro la interesa amrakonto ĉirkaŭ kiu la intrigo disvolviĝas, sed ankaŭ pro la maniero kiel la aŭtoro sukcesis elvoki la spiriton de tempo kaj tiel konservi ĝin por ĉiam de forgeso. La ĉefrolulo de la romano, Mišel Babić, estas mezaĝa edziĝinta profesoro, kiu forlasas sian komfortan zonon kaj eniras rilaton kun studentino, Una Vojvodić. Farante tion, li pridubas sian ekziston, tamen li kredas, ke li gajnas multe pli ol li perdas ...
Libere elŝutebla libro: elŝutu pdf-n sube de la paĝo.
Vikipedio pri la verko (traduko el la serba): https://tinyurl.com/rs82mucb
Vikipedio pri la aŭtoro (traduko el la serba): https://tinyurl.com/5yzpm43y
Filmita libro: https://www.youtube.com/watch?v=C6Wd1sJgUic
----------
Prezento de la libro:
Okaze de la 77-a kongreso de IFEF, kiu ĉi-jare (2026) estas organizita en Serbujo, Serbia Esperanto-Ligo kunlabore kun la Sekcio pri planlingvoj de Asocio de tradukistoj de scienca kaj faka literaturo eldonis ankoraŭ 6 librojn kaj broŝurojn.
La unua estas la romano de Momo Kaporo „Una“.
La romano Una de Momo Kaporo estas unu el tiuj libroj, kiujn esperantistoj ne nur povas legi kun plezuro, sed preskaŭ devas sperti. Kvankam ĝi ne estas originale verkita en Esperanto, ĝia spirito tre proksimas al tio, kion multaj esperantistoj serĉas en literaturo: intimecon inter homoj, senlimecon, senton de perdita sed sopirata harmonio kaj homan universalecon.
Temas pri erotika am-romano, tre malsimila al ordinara sentimentala literaturo. La erotiko ĉe Kaporo ne estas vulgara, kvankam pli ol iom rekta; ĝi estas plena je nostalgio, sopiro kaj emocia fragileco. Amo en Una ĉiam ligiĝas kun rememoroj, perdo kaj la konscio pri tempopaso. Tial la romano efikas samtempe tenere kaj dolore.
Sed Una ne estas nur privata amrakonto. En la fono de la romano senteblas ankaŭ la peza etoso de la socialismo en eksjugoslavio — mondo de ideologia premo, silenta timo kaj nevideblaj limoj, kiuj penetras eĉ en la plej intimajn rilatojn inter homoj. Kaporo ne verkas politikan pamfleton; li montras multe pli subtile, kiel sistemo povas esti misuzata por penetri la ĉiutagan vivon, la amon kaj la internan liberecon de individuo.
Speciale tragika estas la sorto de la juna virino. Pro politikaj premoj kaj ĉantaĝo ŝi akceptas la taskon spioni kaj delogi profesoron, sed dum tiu manipulludo ŝi vere enamiĝas al li. Tiam la romano fariĝas ne nur erotika aŭ socia rakonto, sed ankaŭ profunda dramo de ino kaptita inter sentoj kaj politika perforto. Una jam ne havas uzindan elirejon: ŝi estas samtempe viktimo de la sistemo kaj de sia propra amo. Ĝuste tiu interna konflikto donas al la romano apartan emocian forton.
Ĝuste tiu kombino de intimeco kaj historia atmosfero faras la romanon aparte interesa por esperantistoj. La Esperanta kulturo tradicie montras grandan intereson pri la sorto de homo sub politikaj kaj ideologiaj premoj, sed ankaŭ pri la ebleco konservi personan dignon kaj homan proksimecon malgraŭ malfacilaj tempoj. En Una tiuj temoj aperas ne teorie, sed tra emocioj kaj vivantaj spertoj.
La stilo de Kaporo estas milda, melankolia kaj travidebla — kaj ĝuste pro tio tre profunda. Li skribas kvazaŭ li konfidus ion tre personan al proksima amiko. Esperantistoj, kiuj ofte aparte aprezas sinceran kaj nebarokan esprimadon, facile rekonos en Una tiun maloftan ekvilibron inter poezio kaj ĉiutaga vivo.
Speciale grava estas la etoso de la romano. En Una la mondo ne estas dividita inter grandaj ideologioj aŭ nacioj; la centro estas homo mem — ties sentoj, memoroj, malfortoj kaj mallongaj momentoj de beleco. Tiu humanisma perspektivo forte resonas kun la interna ideo de Esperanto: provo vidi en alia persono antaŭ ĉio homon, ne reprezentanton de kolektivo.
Krome, la prozo de Kaporo estas “tradukebla” en la plej bona senco de la vorto. Lia lingvaĵo ne dependas de netradukeblaj efektoj aŭ kaloĉajecaj vortostumbloj, sed de atmosfero kaj emocia precizeco. Tial Una povus soni nature ankaŭ en Esperanto, kaj multaj legantoj probable havos la senton, ke ili legas verkon preskaŭ “esperantistan” laŭ spirito.
Por balkanaj esperantistoj la romano havas ankaŭ alian valoron: ĝi montras serban urban kulturon sen folklora ekzotismo. Ĝi konservas mondon de kafejoj, riverbordoj, hazardaj renkontiĝoj kaj intimaj dialogoj — mondon, kiu hodiaŭ jam parte bizariĝis. Sed eĉ leganto el fora lando povas rekoni en ĝi ion profunde konatan: la doloron de pasinta amo kaj la misteran belecon de rememoro.
Aldonan valoron donas ankaŭ la tre sukcesa filma adapto de la romano, kiu fidele konservas la melankolian kaj intiman etoson de la verko kaj apartenas al la memorindaj filmoj de la serba kinarto. En la epoko de bruaj kaj cinikaj romanoj, Una memorigas, ke literaturo ankoraŭ povas esti delikata, homa kaj interna. Kaj ĝuste pro tiu delikateco ĝi meritas lokon ankaŭ en la neformala “biblioteko” de ĉiu esperantisto.
Pri la traduko – lingva majstraĵo
La Esperanta traduko de ĉi tiu romano meritas apartan laŭdon, ĉar ĝi montras rarajn nivelon de lingva sento kaj kultura intuicio. Tradukintoj ne nur transdonis la enhavon, sed rekreis la vivantan urbocentran paroladon de la originalo.
Precipe rimarkinda estas ilia lerta uzo de la Pilgera “Ĵargona vortaro”, per kiu ili sukcese rekreas la belgradan junularan kaj stratan slangon. Danke al tiu solvo la dialogoj en Esperanto ne sonas artefaritaj aŭ “lernejemaj”, sed vere urbaj, naturaj kaj socie koloraj. La leganto sentas la saman miksaĵon de ironio, rapideco kaj neformala intimeco, kiu karakterizas la originalan tekston.
Tia tradukstrategio montras grandan profesian sentemon: anstataŭ laŭvorta traduko, oni elektis funkcie ekvivalentan lingvan rekreadon, kiu konservas la socian tavolon de la parolado. Tio estas precipe malfacila en Esperanto, kiu ofte riskas perdi slangajn nuancojn, sed ĉi tie tio estas evitebla nur danke al alta tradukista kompetento.
Ĉi tiu aliro memorigas pri alia grava kaj leginda, eĉ legenda legenda libro: en Libro pri Miluteno la tradukistoj utiligis la “Esperantan Proverbaron” por rekrei popolajn kaj folklorajn esprimmanierojn. Tiel ili tradukintoj sukcesis doni al la teksto aŭtentan “popolan voĉon”, sen perdi ĝian literaturan dignon. Simile en Una, la uzo de ĵargono ne malaltigas la stilon, sed inverse riĉigas ĝin kaj donas al la verko pliajn tavolojn de realismo.
Por ilustri la kvaliton de la traduko, sufiĉas rigardi la scenon de la unua renkontiĝo inter Una kaj profesoro Babić. La Esperanta versio perfekte kaptas la ironian tonon, la subitan intimecon de la kuireja sceno kaj la naturan fluecon de la dialogo. Ekzemple, la frazoj kiel “Senvestiĝu. Ne tute, kompreneble!” aŭ la vivaj interŝanĝoj de vortoj pri manĝaĵo kaj kuirado sonas tute spontane kaj nature, kvazaŭ ili estus origine pensitaj en Esperanto mem.
En epoko de ofte mekanikaj aŭ tro laŭvortaj tradukoj, la Esperanta versio de Una staras kiel modelo de kreema tradukado. Ĝi montras, ke Esperanto kapablas porti ne nur abstraktajn ideojn, sed ankaŭ tre konkretan urban slangon, erotikan tension kaj socian atmosferon. La tradukintoj de Una ne nur tradukis romanon, sed rekonstruis tutan mondeton en alia lingva kaj kultura spaco, sen perdi ĝian animon.
----------
Vikipedio pri la verko (traduko el la serba): https://tinyurl.com/rs82mucb
Vikipedio pri la aŭtoro (traduko el la serba): https://tinyurl.com/5yzpm43y
Filmita libro: https://www.youtube.com/watch?v=C6Wd1sJgUic
----------
Prezento de la libro:
Okaze de la 77-a kongreso de IFEF, kiu ĉi-jare (2026) estas organizita en Serbujo, Serbia Esperanto-Ligo kunlabore kun la Sekcio pri planlingvoj de Asocio de tradukistoj de scienca kaj faka literaturo eldonis ankoraŭ 6 librojn kaj broŝurojn.
La unua estas la romano de Momo Kaporo „Una“.
La romano Una de Momo Kaporo estas unu el tiuj libroj, kiujn esperantistoj ne nur povas legi kun plezuro, sed preskaŭ devas sperti. Kvankam ĝi ne estas originale verkita en Esperanto, ĝia spirito tre proksimas al tio, kion multaj esperantistoj serĉas en literaturo: intimecon inter homoj, senlimecon, senton de perdita sed sopirata harmonio kaj homan universalecon.
Temas pri erotika am-romano, tre malsimila al ordinara sentimentala literaturo. La erotiko ĉe Kaporo ne estas vulgara, kvankam pli ol iom rekta; ĝi estas plena je nostalgio, sopiro kaj emocia fragileco. Amo en Una ĉiam ligiĝas kun rememoroj, perdo kaj la konscio pri tempopaso. Tial la romano efikas samtempe tenere kaj dolore.
Sed Una ne estas nur privata amrakonto. En la fono de la romano senteblas ankaŭ la peza etoso de la socialismo en eksjugoslavio — mondo de ideologia premo, silenta timo kaj nevideblaj limoj, kiuj penetras eĉ en la plej intimajn rilatojn inter homoj. Kaporo ne verkas politikan pamfleton; li montras multe pli subtile, kiel sistemo povas esti misuzata por penetri la ĉiutagan vivon, la amon kaj la internan liberecon de individuo.
Speciale tragika estas la sorto de la juna virino. Pro politikaj premoj kaj ĉantaĝo ŝi akceptas la taskon spioni kaj delogi profesoron, sed dum tiu manipulludo ŝi vere enamiĝas al li. Tiam la romano fariĝas ne nur erotika aŭ socia rakonto, sed ankaŭ profunda dramo de ino kaptita inter sentoj kaj politika perforto. Una jam ne havas uzindan elirejon: ŝi estas samtempe viktimo de la sistemo kaj de sia propra amo. Ĝuste tiu interna konflikto donas al la romano apartan emocian forton.
Ĝuste tiu kombino de intimeco kaj historia atmosfero faras la romanon aparte interesa por esperantistoj. La Esperanta kulturo tradicie montras grandan intereson pri la sorto de homo sub politikaj kaj ideologiaj premoj, sed ankaŭ pri la ebleco konservi personan dignon kaj homan proksimecon malgraŭ malfacilaj tempoj. En Una tiuj temoj aperas ne teorie, sed tra emocioj kaj vivantaj spertoj.
La stilo de Kaporo estas milda, melankolia kaj travidebla — kaj ĝuste pro tio tre profunda. Li skribas kvazaŭ li konfidus ion tre personan al proksima amiko. Esperantistoj, kiuj ofte aparte aprezas sinceran kaj nebarokan esprimadon, facile rekonos en Una tiun maloftan ekvilibron inter poezio kaj ĉiutaga vivo.
Speciale grava estas la etoso de la romano. En Una la mondo ne estas dividita inter grandaj ideologioj aŭ nacioj; la centro estas homo mem — ties sentoj, memoroj, malfortoj kaj mallongaj momentoj de beleco. Tiu humanisma perspektivo forte resonas kun la interna ideo de Esperanto: provo vidi en alia persono antaŭ ĉio homon, ne reprezentanton de kolektivo.
Krome, la prozo de Kaporo estas “tradukebla” en la plej bona senco de la vorto. Lia lingvaĵo ne dependas de netradukeblaj efektoj aŭ kaloĉajecaj vortostumbloj, sed de atmosfero kaj emocia precizeco. Tial Una povus soni nature ankaŭ en Esperanto, kaj multaj legantoj probable havos la senton, ke ili legas verkon preskaŭ “esperantistan” laŭ spirito.
Por balkanaj esperantistoj la romano havas ankaŭ alian valoron: ĝi montras serban urban kulturon sen folklora ekzotismo. Ĝi konservas mondon de kafejoj, riverbordoj, hazardaj renkontiĝoj kaj intimaj dialogoj — mondon, kiu hodiaŭ jam parte bizariĝis. Sed eĉ leganto el fora lando povas rekoni en ĝi ion profunde konatan: la doloron de pasinta amo kaj la misteran belecon de rememoro.
Aldonan valoron donas ankaŭ la tre sukcesa filma adapto de la romano, kiu fidele konservas la melankolian kaj intiman etoson de la verko kaj apartenas al la memorindaj filmoj de la serba kinarto. En la epoko de bruaj kaj cinikaj romanoj, Una memorigas, ke literaturo ankoraŭ povas esti delikata, homa kaj interna. Kaj ĝuste pro tiu delikateco ĝi meritas lokon ankaŭ en la neformala “biblioteko” de ĉiu esperantisto.
Pri la traduko – lingva majstraĵo
La Esperanta traduko de ĉi tiu romano meritas apartan laŭdon, ĉar ĝi montras rarajn nivelon de lingva sento kaj kultura intuicio. Tradukintoj ne nur transdonis la enhavon, sed rekreis la vivantan urbocentran paroladon de la originalo.
Precipe rimarkinda estas ilia lerta uzo de la Pilgera “Ĵargona vortaro”, per kiu ili sukcese rekreas la belgradan junularan kaj stratan slangon. Danke al tiu solvo la dialogoj en Esperanto ne sonas artefaritaj aŭ “lernejemaj”, sed vere urbaj, naturaj kaj socie koloraj. La leganto sentas la saman miksaĵon de ironio, rapideco kaj neformala intimeco, kiu karakterizas la originalan tekston.
Tia tradukstrategio montras grandan profesian sentemon: anstataŭ laŭvorta traduko, oni elektis funkcie ekvivalentan lingvan rekreadon, kiu konservas la socian tavolon de la parolado. Tio estas precipe malfacila en Esperanto, kiu ofte riskas perdi slangajn nuancojn, sed ĉi tie tio estas evitebla nur danke al alta tradukista kompetento.
Ĉi tiu aliro memorigas pri alia grava kaj leginda, eĉ legenda legenda libro: en Libro pri Miluteno la tradukistoj utiligis la “Esperantan Proverbaron” por rekrei popolajn kaj folklorajn esprimmanierojn. Tiel ili tradukintoj sukcesis doni al la teksto aŭtentan “popolan voĉon”, sen perdi ĝian literaturan dignon. Simile en Una, la uzo de ĵargono ne malaltigas la stilon, sed inverse riĉigas ĝin kaj donas al la verko pliajn tavolojn de realismo.
Por ilustri la kvaliton de la traduko, sufiĉas rigardi la scenon de la unua renkontiĝo inter Una kaj profesoro Babić. La Esperanta versio perfekte kaptas la ironian tonon, la subitan intimecon de la kuireja sceno kaj la naturan fluecon de la dialogo. Ekzemple, la frazoj kiel “Senvestiĝu. Ne tute, kompreneble!” aŭ la vivaj interŝanĝoj de vortoj pri manĝaĵo kaj kuirado sonas tute spontane kaj nature, kvazaŭ ili estus origine pensitaj en Esperanto mem.
En epoko de ofte mekanikaj aŭ tro laŭvortaj tradukoj, la Esperanta versio de Una staras kiel modelo de kreema tradukado. Ĝi montras, ke Esperanto kapablas porti ne nur abstraktajn ideojn, sed ankaŭ tre konkretan urban slangon, erotikan tension kaj socian atmosferon. La tradukintoj de Una ne nur tradukis romanon, sed rekonstruis tutan mondeton en alia lingva kaj kultura spaco, sen perdi ĝian animon.
----------